GÜNDEMDEKİ SAĞLIK SÖZCÜKLERİNİN TÜRKÇE KARŞILIKLARI ÜZERİNE

Tüm ülkeler gibi yurdumuzu da étkisi altına alan salgın, alışkanlıklarımızı değiştirdiği gibi dilimize de étki éderek sözcüklerimizi tepe taklak devirdi. Korona virüsü olarak bilinen ve birden bire dilimizden düşmeyen bu salgın yédiden yétmişe néredeyse hepimize yéñi sözcükler öğretip ortak bir gündem maddesi yarattı. Bu yazıda, onumda (tıpta) géñel géçer olan söz koñusu sözcükleriñ toplum tabanındaki kullanım alañlarına değinerek öñerilerimize gérekçeleriyle birlikte yér vérdik.
Salgın, hepimiziñ yaşam alışkanlıklarını kökünden değiştirdi. Bu koñuda yüzlerce, biñlerce örnek vérilebilir. Bu örneklerden biri de sanal toplantılardır. Bundan üç béş ay öñcesinde işletmeleriñ, okullarıñ, dernekleriñ, üniversiteleriñ sanal toplantılarla bir araya gelerek konuşmalar yapması, sunuştaylar gérçekleştirmesi yadırganabilecek bir durumken bugün olağan karşılanmakta, olması géreken bir adım olarak görülmektedir. Üniversiteleriñ sanaldan yaptığı sınavlara, sanal sunuştaylar da eklenerek biñlerce kilometre uzaklıktaki kişilerle iletişim kurulup işleriñ böyle de yürüyebileceği benimsenir bir durum aldı.
İşte böylesi bir ortamda bizler de Türk Dili Dérneği olarak yıllardır yapageldiğimiz sanal toplantılarımızı yönetim kurulu ile sınırlandırmayarak kamuoyunuñ katılımına açtık. Bu toplantılarda sağlıkla ilgili soñ dönemlerde kullanım oranı artan sözcükler üzerinde durduk, tutanaklarımızı yazdık, öñerilerimizi sunarak pişmesini bekledik. Yordamımızı gözden géçirip sözcükleri bir süzgeçten eledik. İlkini 26 Nisan 2020’de gérçekleştirdiğimiz bu sanal toplantıları ayrı ayrı, toplamda da dört kéz düzenleyerek bir soñuca ulaştık. Bu dört toplantınıñ sürdüğü bir aylık süreçte söz koñusu sözcükleri ara ara kamuoyuna bildirerek yoklama çektik. Öñerilen sözcükleri soñraki toplantılarda yéniden gözden géçirdik. Bu süreçte olgunluğa eriştiği kanısına vardığımız bu sözcükleri ulusumuzuñ bilgisine sunarız.

epidemi: salgın

Salgın sözcüğü dilimizde öteden beri kullanılan bir söz olmakla birlikte gérek toplum gérek de onum (tıp) alañında işlekliği bulunur. Bu yüzden salgın sözcüğü için yéñi bir karşılık aranmasına gérek olmadan kullanımı sürdürülmelidir.

pandemi: büyük salgın, géñel salgın

Bire bir çeviride tümsalgın olarak karşılık vérilebilirse de bu tür durumlarda kendi bakış açımızı, kendi ulusal añlağımızı (zekâmızı) yéğlememiz gérekir görüşüyle buna sıcak bakılmadı. Yérel ağızlarımızda bulunan kıran sözcüğü üzerine de duruldu. Öte yandan karasalgın sözcüğünü de gündemimize alıp déñemelerini yaptık. Nitekim kıran ile karasalgın sözcüklerinden hep ölümcül durum bélirttiğinden cayıldı ancak pandemiler ölümcül olmayabilir. Örneğin dudak uçuğu da bir pandemi özelliği taşır ancak ölümcül déğildir. Yaşam boyu bizimle var olan bu tür virüsler nédeniyle tüm kişioğlunda görülen ölümcül olmayan sayrılıklar bulunur. Bu durumda şimdilerde gündemimizde olan ölümcül bir salgına bakarak duygusal davranış sergilemek doğru olmaz. Bu bağlamda öñceki örneklerini de göz öñüne alarak büyük salgın sözcüğü üzerinde uzlaştık. Büyük élçilik sözü bu öñerimize arka çıkacak bir örnek olarak gösterilebilir. Yine müdürlük ile géñel müdürlük kavramlarınıñ ayrılışı örneğini de göz öñüne alıp géñel salgın démeniñ de uygun olacağı yargısına vardık. Büyük salgınıñ / géñel salgınıñ ölümcül olması durumunda kıran ya da karasalgın sözcüklerinden biriniñ de yéğlenebilir olduğu görüşündeyiz. Kovid-19 ölümcül özellikler gösterdiğinden bir tür kıran / karasalgın olarak tanımlanabilir.

droplet: damlacık

Yaygın kullanım alañı bulunan damlacık sözcüğünüñ kullanımınıñ sürmesi gérekir. Kavramı karşıladığından yéñi bir karşılık aranmasına gérek yoktur.

maske: yüzlük

Var olan örneklerden yola çıkıldığında maske sözcüğü için yüzlük démeyi uygun bulduk. Boynumuza takdığımız nésneye boyunluk, öñümüze giydiğimiz giysiye öñlük, gözümüze taktığımıza da gözlük dédiğimiz gibi yüzümüze taktığımız/giydiğimiz nésneye de yüzlük démemiz dilimiziñ doğal sözcük yaratma sürecinden biri gibi karşımızda durur. Öte yandan allık (makyaj) yapılırken yüzü kaplama işlemine de yüzlük dénmesi, kavramı yine karşılar.

siperlik maske (face shield mask): yüz kalkanı

Yéñi bir araç olduğundan dilimize yérleşmeden kullanım alañı bulan yüz kalkanı sözcüğü, aracıñ gérek yapısını gérek de işlevini doğru tanımladığından iyi bir karşılıktır. Yüz kalkanı sözcüğünü birçok üreticide, satıcıda ve basın yayın kuruluşlarınıñ yayınında görmemizi sévindirici bir durum olarak değerlendirmekteyiz. Toplum tabanında da yaygınlaşmasını umuyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir