Kartalı Evcilleştiren Orta Asya TÜRKLERİ

Kartalla avlanmak Türklerin en eski geleneklerinden biri. 6.000 yıllık bir geçmişe sahip olduğu söylenmekle beraber, kaynaklarda ise ancak 2-3 bin yıl öncesine kadar izini sürebilmekteyiz. Ayrıca kartal evcilleştirme, öyle kolay yapılan bir hayvan eğitimi ya da sporu olmadığı gibi, çok zahmetli ve tehlikeli bir iş.

Peki Kartal nasıl evcilleştirilir?
Kuşbeyleri yavru iken yakalanıp eğitilen kartallara ‘kolbala’ yani elde büyütülen kartal, yetişkinken yakalanıp eğitilen kartallara ise ‘tüz kartalı’ yani doğa kartalı adı verilir. Doğa kartalını eğitmek, yavruyken yakalanıp, elde büyütülen kartalı eğitmekten daha zordur. Kazak kuşbeyleri, kartalı huy açısından ‘akbeyil’ yani munis ve ‘kıngı’ yani ters mizaçlı olarak ikiye ayırırlar. Akbeyil kuşlar sorun çıkarmadan insana çabuk alışırlarken, ters huyluların ehlileştirilmesi ise uzun zaman alabilir. Genel olarak kuşbeyleri kartalı 5 şekilde yakalarlar.

Doymuş kartalı yakalama
Yerde avını yakalayıp yemekte olan olan kartalın iyice doyması beklenir. Kartalın doyup uçmaya hazırlandığı sırada, hızlı bir atla üzerine sürülerek kartal yakalanır. Doyan kartal bazen uçmakta gecikir ve yakalanması bu yüzden daha kolay olur.

Dövüştürerek yakalama
Ehlileşmiş kartal ile yabani kartal her zaman birbirine düşmandır. Havada uçan yabani kartal görüldüğünde, evcil kartal dövüşmesi için salıverilir. İki kartal havada dövüşürler. Dövüşme esnasında iki kartal birbirlerine pençelerini batırarak sarmaş dolaş bir halde yere düşerler. Bu esnada yabani kartal yakalanır.

Ağ ile yakalama
Kartalların çok görüldüğü bölgeye ağ ile tuzak kurulur. Bunun için etrafı yere saplanmış sırıklar sayesinde ağ ile çevrilmiş ‘u’ şeklinde yere canlı veya derisi doldurulmuş tavşan veya tilki yem olarak konulur. Havadan bu yemi gören kartal, yemi almak için son sürat dalış yaptığında ağa takılır. Böylece kartal yakalanır.

Yuvadan yavru alma
Kartallar genelde dağlık arazilerde, sarp kayaların girintilerine yuva yaparak yavrular. Anne kartal genelde yuvası belli olmasın diye sabahın erken saatlerinde yuvadan ayrılır ve akşama doğru geri gelir. Anne kartalın olmadığı esnada yavru kartal çalınabilinir ama bu tehlikeli bir işlemdir. Avcı anne kartala yakalanırsa büyük bir tehlike ile karşı karşıya kalır.

Kapanla yakalama
Kartal kapanlada yakalanır ama çoğunlukla kartalın ayağı kırıldığı veya zarar gördüğü için bu yol tercih edilmez.

Kartalın evcilleştirilmesi
Yakalanan kartal ‘ırgak’ denilen yerden biraz yüksekçe ucu bağlanarak gerilmiş ipe kondurulur ve ip salınacak gibi devamlı sallandırılarak kuş bir kaç gece uykusuz bırakılır. Çünkü, çok dayanıklı ve güçlü bir hayvan olan kartal, uykusuzluğa dayanıksız bir hayvandır. Ayrıca gürültüden de rahatsız olur. Ayrıca kartalın yanında sabahlara kadar şarkılar söylenir veya çocuklara gürültü yaptırılır. Böylece hem kartal yorgun düşürülür hem de insanlara alışması sağlanır. Uykusuz düşen kartal ansızın yere düşer. Bundan sonra kartal uysallaşmaya başlar. Kuşbeyleri, vahşi kartalları evcilleştirilirken ona vurmak ve bağırmak gibi kötü davranışların doğru olmadığını söylerler. Onlara göre kartallar kinci bir hayvandır ve kötü davranışları asla unutmazlar. Nitekim efsaneye göre, Naymanlar’ın Tölegetay isimli beyinin oğlu Kıtay’ı, eğittiği kartal saldırarak öldürmüştür.

Kartalın yeme alıştırılması
İyice aç bırakılmış olan kartala bir parça et gösterilir. Başlangıçta kartal eti yemekten çekinir. Bu durumda kanatlarına basılarak ağzından zorla et yedirilir. İlk eti yedikten sonra, kartal verilen etleri artık yemeye başlar. Etler ise önce gagasından verilirken, zamanla yavaş yavaş uzaktan verilir ki, bu sayede kartal uzaktan yeme gelmeyi öğrenir. Kartalın yemleri, koyun, sığır ve özellikle yılkı etinden hazırlanır. Keçi eti ise kartal için zararlı bir ettir.

Kartalın midesini temizleme
Bazen kartalın midesinde et, yün veya yenilen avın kemikleri erimeyerek kalır. Kartalın midesini temizlemek içinse, at yelesi veya kamış püskülü gibi yumuşak şeyler yutturulur. Bu sayede midedeki kalıntılar aşağıya iner.

Kartala verilecek yem miktarı
Tecrübeli kuşbeyleri, hayvanı yemlerken devamlı suretle kursağını elleri ile kontrol ederler. Kartallar genelde 2 günde bir beslenirken, hem kursaklarının çok dolmaması hem de aç kalmamaları gerekir.

Kartalın tilki avı için eğitilmesi
Kartal iyice evcilleşip yeme gelmeye başladığında, avcılık eğitimine geçilir. Bunun için ‘şırğa’ veya dalbay denilen sahte av hayvanları hazırlanır (içi yün, saman vb. İle doldurulmuş tilki veya tavşan derisi). Tilki boyutunda hazırlanan sahte avlar ipe bağlanır ve at süren bir kişi sahte avı sürükler. Kuşbeyi, aç olan kartalın tomagasını çıkarır ve kartal direk olarak sahte ava saldırır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir